नवरात्र घटिकापूजन संपूर्ण विधी: संकल्पापासून आरतीपर्यंत जाणून घ्या पूजा पद्धती

सागर आनप |९६०४०८९६१७

नवरात्रोत्सवात घटस्थापना, देवीपूजन, अखंड दीपप्रज्वलन, श्रीसूक्त अभिषेक आणि नवदुर्गांची आराधना यांना विशेष महत्त्व आहे. घरी नवरात्र घटिका बसवणाऱ्या भाविकांना पूजा योग्य पद्धतीने करता यावी, यासाठी येथे पूजेची पूर्वतयारी, शुद्धीकरण, संकल्प, गणेशपूजन, देवी अभिषेक, अखंड ज्योत आणि आरती यांची सविस्तर माहिती दिली आहे.

नवरात्र हा आदिशक्तीच्या उपासनेचा पवित्र उत्सव आहे. या काळात भक्तिभावाने महालक्ष्मी, महाकाली आणि महासरस्वती या देवीस्वरूपांची पूजा केली जाते. अनेक घरांमध्ये नवरात्राच्या पहिल्या दिवशी घटस्थापना करून नऊ दिवस अखंड दीप प्रज्वलित केला जातो. काही घरांमध्ये परंपरेनुसार घटिका बसवून धान्य पेरले जाते आणि दररोज देवीची पूजा केली जाते.

प्रत्येक कुटुंबाची कुलाचाराची परंपरा वेगळी असू शकते. त्यामुळे आपल्या घरातील प्रथा, कुलदेवीची उपासना आणि गुरुजींचे मार्गदर्शन यानुसार पूजा करावी.

१. नवरात्र घटिकापूजनासाठी आवश्यक साहित्य

पूजा सुरू करण्यापूर्वी सर्व साहित्य व्यवस्थित जमा करून ठेवावे.

– तांब्याचा कलश आणि पाण्याचे भांडे

– तांब्याची पळी आणि ताम्हण

– हळद, कुंकू, गंध आणि अक्षता

– फुले, हार आणि गजरा

– नारळ आणि विड्याची सुपारी

– गणपतीची मूर्ती किंवा सुपारी

– कुलदेवता किंवा कुलदेवीची मूर्ती अथवा टाक

– पंचामृतासाठी दूध, दही, तूप, मध आणि साखर

– शुद्ध पाणी आणि कोमट पाणी

– धूप, अगरबत्ती आणि निरांजन

– तेल किंवा तूप आणि कापसाची वात

– नैवेद्यासाठी गोड पदार्थ किंवा घरातील परंपरेनुसार तयार केलेले खाद्यपदार्थ

– घटिका बसवण्यासाठी टोपली आणि माती

– परंपरेनुसार गहू किंवा सप्तधान्य

– देवीपूजेसाठी आवश्यक इतर साहित्य

अखंड दीप प्रज्वलित करायचा असल्यास त्यासाठी योग्य आकाराचे निरांजन, सुरक्षित आधार आणि ज्योत ठेवण्याची जागा आधीच निश्चित करावी.

२. पूजेपूर्वी शारीरिक आणि मानसिक शुद्धीकरण

सकाळी स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत. देवघर स्वच्छ करून पूजेच्या ठिकाणी शांतपणे आसनावर बसावे.

प्रथम कलशातील पाणी तांब्याच्या छोट्या पेल्यात घ्यावे. मधल्या आणि अनामिका बोटांनी डोळ्यांना पाण्याचा हलका स्पर्श करावा.

त्यानंतर खालील मंत्र म्हणावा.

मंत्र:

ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा।

यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥

हा मंत्र म्हणत स्वतःच्या अंगावर आणि पूजेच्या साहित्यावर थोडे पाणी शिंपडावे.

यानंतर स्वस्तिमंत्र म्हणावा.

स्वस्तिमंत्र:

ॐ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः।

स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः।

स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः।

स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु॥

मंत्र म्हणत कपाळाला गंध आणि अक्षता लावाव्यात.

३. आचमन विधी

आचमनासाठी डाव्या हातात पळी आणि उजव्या हातात थोडे पाणी घ्यावे. खालील तीन मंत्र म्हणत प्रत्येक वेळी थोडे पाणी प्राशन करावे.

१. ॐ केशवाय नमः।

२. ॐ नारायणाय नमः।

३. ॐ माधवाय नमः।

त्यानंतर चौथा मंत्र म्हणावा.

ॐ गोविंदाय नमः।

या वेळी हातातील पाणी ताम्हणात सोडावे.

यानंतर भगवान विष्णूंच्या पुढील नामांचा जप करावा.

ॐ विष्णवे नमः।

ॐ मधुसूदनाय नमः।

ॐ त्रिविक्रमाय नमः।

ॐ वामनाय नमः।

ॐ श्रीधराय नमः।

ॐ हृषीकेशाय नमः।

ॐ पद्मनाभाय नमः।

ॐ दामोदराय नमः।

ॐ संकर्षणाय नमः।

ॐ वासुदेवाय नमः।

ॐ प्रद्युम्नाय नमः।

ॐ अनिरुद्धाय नमः।

ॐ पुरुषोत्तमाय नमः।

ॐ अधोक्षजाय नमः।

ॐ नरसिंहाय नमः।

ॐ अच्युताय नमः।

ॐ जनार्दनाय नमः।

ॐ उपेन्द्राय नमः।

ॐ हरये नमः।

ॐ श्रीकृष्ण परमात्मने नमः॥

यानंतर डोळे बंद करून खालील मंत्र तीन वेळा म्हणावा.

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय॥

४. नवरात्र पूजेचा संकल्प

संकल्प म्हणजे आपण कोणत्या धार्मिक उद्देशाने पूजा करीत आहोत, याची देवतेसमोर भक्तिभावाने घोषणा करणे.

उजव्या हातात थोडे पाणी आणि अक्षता घ्याव्यात. त्यानंतर आपल्या परंपरेनुसार संकल्प म्हणावा.

संकल्पामध्ये कोणत्या गोष्टींचा उल्लेख करावा?

संकल्पामध्ये सामान्यतः पुढील बाबींचा समावेश असतो.

भगवान विष्णूंचे स्मरण

– ब्रह्मांड, कल्प, मन्वंतर आणि युग यांचा उल्लेख

– भारतवर्ष, जंबूद्वीप आणि आपल्या प्रदेशाचा उल्लेख

– शालिवाहन शक आणि संवत्सर

– अयन, ऋतू, महिना, पक्ष आणि तिथी

– वार, नक्षत्र, योग, करण आणि राशी

– स्वतःचे गोत्र आणि कुटुंबातील सदस्यांची नावे

– कुलदेवता, कुलदेवी आणि इष्टदेवतेचे स्मरण

– कुटुंबाच्या कल्याणासाठी पूजेचा संकल्प

गोत्र माहीत असल्यास आपल्या गोत्राचा उच्चार करावा. गोत्र माहीत नसल्यास आपल्या कुलाचारानुसार योग्य पर्यायासाठी गुरुजींचा सल्ला घ्यावा.

संकल्पामध्ये स्वतःचे, पत्नीचे आणि मुलांचे नाव परंपरेनुसार घ्यावे. आई-वडिलांची नावे घेण्याबाबत आपल्या घरातील धार्मिक पद्धतीचे पालन करावे.

नवरात्र पूजेचा संकल्पमंत्र

संकल्पाचा प्रारंभ पुढीलप्रमाणे करता येतो.

श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य…

यानंतर कल्प, मन्वंतर, युग, देश, शक, संवत्सर, महिना, पक्ष, तिथी आणि इतर पंचांगविषयक तपशील सांगावेत.

पुढे आपल्या गोत्राचा आणि कुटुंबातील सदस्यांचा उल्लेख करून म्हणावे की, कुटुंबातील विघ्ने आणि संकटे दूर व्हावीत, सर्वांचे कल्याण व्हावे, मनोकामना पूर्ण व्हाव्यात आणि धार्मिक पुण्यफल प्राप्त व्हावे, या उद्देशाने आपण नवरात्रोत्सवात महालक्ष्मी, महाकाली आणि महासरस्वती यांचे पूजन करीत आहोत.

अखंड दीपप्रज्वलन, घटिका स्थापना आणि इतर धार्मिक विधी आपल्या परंपरेनुसार करण्याचा संकल्प करावा.

महत्त्वाची सूचना: संकल्पातील संवत्सर, शक, तिथी, वार, नक्षत्र, योग, करण आणि राशी यांची माहिती पूजेच्या प्रत्यक्ष दिवसाच्या पंचांगानुसार घ्यावी. दरवर्षी आणि प्रत्येक दिवशी हे तपशील सारखे नसतात.

संकल्प पूर्ण झाल्यावर हातातील पाणी ताम्हणात सोडावे.

5. सर्वांगशुद्धी आणि देवतांना नमस्कार

सर्वांगेषु असे म्हणून दोन्ही हात अंगावरून फिरवावेत आणि एकदा टाळी वाजवावी.

त्यानंतर सूर्य, निरांजन, कलश, भूमी आणि दाही दिशांना नमस्कार करावा.

आपली कुलदेवता, कुलदेवी, इष्टदेवता, आई-वडील आणि गुरुजन यांचे स्मरण करून नमस्कार करावा.

यानंतर हातात थोडे पाणी घेऊन ते ताम्हणात सोडावे.

६. श्री गणेशपूजन

कोणत्याही शुभकार्यापूर्वी भगवान गणेशाचे पूजन करण्याची परंपरा आहे.

सर्वप्रथम खालील मंत्र म्हणावा.

वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटिसमप्रभ।

निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥

गणेशमूर्ती किंवा सुपारीच्या स्वरूपातील गणपतीचे स्मरण करून त्यावर अक्षता वाहाव्यात.

त्यानंतर म्हणावे.

ॐ गं गणपतये नमः॥

गणपतीला धूप, अगरबत्ती आणि निरांजन ओवाळावे. त्यानंतर नैवेद्य दाखवावा.

नैवेद्य अर्पणाचे मंत्र

ॐ प्राणाय स्वाहा।

ॐ अपानाय स्वाहा।

ॐ व्यानाय स्वाहा।

ॐ उदानाय स्वाहा।

ॐ समानाय स्वाहा।

नैवेद्यं समर्पयामि।

यानंतर पाच वेळा नमस्कार करावा.

७. महालक्ष्मी, महाकाली आणि महासरस्वतीचे पूजन

नवरात्रात आदिशक्तीच्या विविध स्वरूपांची उपासना केली जाते. महालक्ष्मी, महाकाली आणि महासरस्वती यांचे स्मरण करून देवीला अक्षता अर्पण कराव्यात.

देवी प्रार्थना:

नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः।

नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम्॥

यानंतर आपल्या कुलदेवीच्या मूर्तीला किंवा टाकाला ताम्हणात ठेवून परंपरेनुसार अभिषेक करावा.

८. देवीचा अभिषेक कसा करावा?

कुलदेवीच्या मूर्तीला किंवा टाकाला प्रथम स्वच्छ पाणी अर्पण करावे. त्यानंतर घरातील परंपरेनुसार पंचामृताने अभिषेक करावा.

पंचामृतामध्ये सामान्यतः दूध, दही, तूप, मध आणि साखर यांचा समावेश असतो.

पंचामृत अर्पण केल्यानंतर स्वच्छ किंवा कोमट पाण्याने देवीला स्नान घालावे.यानंतर देवीच्या पूजेदरम्यान श्रीसूक्ताचा पाठ करावा.

टीप: मूर्तीची रचना आणि साहित्य लक्षात घेऊन अभिषेक करावा. काही मूर्ती किंवा टाकांना द्रवपदार्थांचा अभिषेक करणे योग्य नसते. अशा वेळी आपल्या परंपरेनुसार प्रतीकात्मक अभिषेक करावा.

९. श्रीसूक्त पठण

श्रीसूक्त हे देवी महालक्ष्मीच्या उपासनेतील महत्त्वाचे वैदिक सूक्त आहे. धन, धान्य, समृद्धी, ऐश्वर्य आणि कल्याण यांसाठी अनेक भाविक श्रीसूक्ताचे पठण करतात.

देवीचा अभिषेक करताना किंवा देवीसमोर बसून श्रद्धेने श्रीसूक्त म्हणता येते.

श्रीसूक्ताचा प्रारंभिक मंत्र

॥ ॐ श्री गणेशाय नमः ॥

१.हरिः ॐ हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम्।

चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह॥

२.तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम्।

यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम्॥

३.अश्वपूर्वां रथमध्यां हस्तिनादप्रबोधिनीम्।

श्रियं देवीमुपह्वये श्रीर्मा देवी जुषताम्॥

४.कां सोस्मितां हिरण्यप्राकारामार्द्रां ज्वलन्तीं तृप्तां तर्पयन्तीम्।पद्मे स्थितां पद्मवर्णां तामिहोपह्वये श्रियम्॥

५.चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम्।

तां पद्मिनीमीं शरणमहं प्रपद्येऽलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणे॥

६.आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः।

तस्य फलानि तपसानुदन्तु मायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः॥

७.उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह।

प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन् कीर्तिमृद्धिं ददातु मे॥

८.क्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम्।

अभूतिमसमृद्धिं च सर्वां निर्णुद मे गृहात्॥

9.गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम्।

ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम्॥

१०.मनसः काममाकूतिं वाचः सत्यमशीमहि।

पशूनां रूपमन्नस्य मयि श्रीः श्रयतां यशः॥

११.कर्दमेन प्रजाभूता मयि सम्भव कर्दम।

श्रियं वासय मे कुले मातरं पद्ममालिनीम्॥

१२.आपः सृजन्तु स्निग्धानि चिक्लीत वस मे गृहे।

नि च देवीं मातरं श्रियं वासय मे कुले॥

१३.आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं पिङ्गलां पद्ममालिनीम्।

चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह॥

१४.आर्द्रां यः करिणीं यष्टिं सुवर्णां हेममालिनीम्।

सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह॥

१५.तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम्।

यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावो दास्योऽश्वान् विन्देयं पुरुषानहम्॥

१६.यः शुचिः प्रयतो भूत्वा जुहुयादाज्यमन्वहम्।

सूक्तं पञ्चदशर्चं च श्रीकामः सततं जपेत्॥

सूचना: श्रीसूक्ताच्या पाठामध्ये पाठभेद आढळू शकतात. अचूक वैदिक स्वरांसह पठण करण्यासाठी जाणकार गुरुजींचे मार्गदर्शन किंवा विश्वसनीय ध्वनिमुद्रणाची मदत घ्यावी.

१०. अभिषेकानंतर देवीची पूजा

अभिषेक पूर्ण झाल्यानंतर देवीची मूर्ती स्वच्छ करून योग्य आणि स्थिर जागी ठेवावी.

यानंतर खालील मंत्र म्हणावा.

ॐ महालक्ष्म्यै च विद्महे विष्णुप्रियायै च धीमहि।

तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात्॥

देवीला गंध, अक्षता, हळद, कुंकू आणि फुले अर्पण करावीत. शक्य असल्यास फुलांचा हार किंवा गजरा वाहावा.देवीसमोर मनोभावे प्रार्थना करावी.

११. घटिका स्थापना आणि धान्य पेरणी

ज्या घरांमध्ये नवरात्रात घटिका बसवण्याची परंपरा आहे, त्यांनी टोपलीत माती पसरवून त्यामध्ये घरच्या प्रथेनुसार गहू किंवा सप्तधान्य पेरावे.

धान्यावर हलके पाणी शिंपडावे.टोपलीच्या मध्यभागी सुगड किंवा तांब्याचा कलश ठेवून त्यावर नारळ ठेवण्याची पद्धत काही घरांमध्ये प्रचलित आहे.घटिका स्थापना करताना स्वच्छता राखावी. धान्याला आवश्यक तेवढेच पाणी द्यावे.काही घरांमध्ये देवघरावर फुलांची माळ सोडण्याची परंपरा असते. अशा वेळी देवघरावर माळ व्यवस्थित लावावी.

१२. अखंड दीपप्रज्वलनाची पद्धत

नवरात्रात अखंड दीप प्रज्वलित करण्याची परंपरा अनेक कुटुंबांमध्ये आहे.

दीप प्रज्वलित करण्यापूर्वी त्याखाली स्टीलची किंवा तांब्याची मोठी ताटली ठेवावी. कापसाची वात तेलात किंवा तुपात व्यवस्थित भिजवावी.

दीप प्रज्वलित करताना अग्निदेव आणि कुलदेवीचे स्मरण करावे.

दीप प्रार्थना:भो दीप ब्रह्मरूप त्वम् अन्धकारविनाशक।

इमां मया कृतां पूजां गृहाण तेजः प्रवर्धय॥अखंड ज्योत ठेवताना काही महत्त्वाच्या गोष्टी लक्षात घ्याव्यात.

– दीप स्थिर आणि उष्णतारोधक आधारावर ठेवावा.

– ज्योतीजवळ पडदे, कागद, कापड किंवा इतर ज्वलनशील वस्तू ठेवू नयेत.

– लहान मुले आणि पाळीव प्राणी यांच्यापासून दीप सुरक्षित अंतरावर ठेवावा.

– दिव्यातील तेल किंवा तूप संपण्यापूर्वी आवश्यक काळजी घ्यावी.

– घरात कोणीही नसताना ज्योत पेटती ठेवण्याबाबत अग्निसुरक्षेची योग्य व्यवस्था करावी.

अखंड ज्योत चुकून विझल्यास: घाबरून जाण्याची गरज नाही. कुलदेवीचे स्मरण करून, आपल्या परंपरेनुसार मंत्रजप करावा आणि सुरक्षिततेची खात्री करून पुन्हा दीप प्रज्वलित करावा. यामुळे पूजा निष्फळ होते, असा निष्कर्ष काढू नये.

१३. नवदुर्गांची नऊ दिवसांची प्रार्थना

नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवीच्या नऊ स्वरूपांचे स्मरण केले जाते. दररोज खालील नवदुर्गा प्रार्थना म्हणावी.

प्रथमं शैलपुत्री च द्वितीयं ब्रह्मचारिणी।

तृतीयं चन्द्रघण्टेति कूष्माण्डेति चतुर्थकम्॥

पञ्चमं स्कन्दमातेति षष्ठं कात्यायनीति च।

सप्तमं कालरात्रीति महागौरीति चाष्टमम्॥

नवमं सिद्धिदात्री च नवदुर्गाः प्रकीर्तिताः।

उक्तान्येतानि नामानि ब्रह्मणैव महात्मना॥

ही प्रार्थना म्हणताना नऊही देवीस्वरूपांचे स्मरण करावे.

१४. देवीची आरती

पूजा पूर्ण झाल्यानंतर देवीला नैवेद्य दाखवावा आणि घरातील परंपरेनुसार देवीची आरती करावी.

नवरात्रात अनेक घरांमध्ये म्हटली जाणारी लोकप्रिय आरती पुढीलप्रमाणे आहे.उदो बोला उदो बोला अंबाबाई माऊलीचा

ध्रुवपद:

उदो बोला उदो बोला,

अंबाबाई माऊलीचा हो।

उदोकारे गर्जती,

काय महिमा वर्णू तिचा हो॥

१.अश्विन शुद्ध शुक्लपक्षी अंबा बैसली सिंहासनी हो।

प्रतिपदेपासूनी घटस्थापना ती करुनी हो॥

मूलमंत्र जप करुनी भोंवते रक्षक ठेवुनी हो।

ब्रह्माविष्णू रुद्र आईचे करिती पूजन हो॥

२.द्वितीयेच्या दिवशी मिळती चौसष्ट योगिनी हो।

सकळांमध्ये श्रेष्ठ परशुरामाची जननी हो॥

कस्तुरी मळवट भांगी शेंदूर भरुनी हो।

उदोकारे गर्जती सकल चामुंडा मिळोनी हो॥

३.तृतीयेच्या दिवशी अंबे शृंगार मांडिला हो।

मळवट, पातळ-चोळी, कंठी हार मुक्ताफळा हो॥

कंठीची पदके, कासे पितांबर पिवळा हो।

अष्टभुजा मिरविती अंबे, सुंदर दिसे लीला हो॥

४.चतुर्थीच्या दिवशी विश्वव्यापक जननी हो।

उपासकां पाहसी प्रसन्न अंतःकरणी हो॥

पूर्णकृपे पाहसी जगन्माते मनमोहिनी हो।

भक्तांच्या माऊली, सूर येती लोटांगणी हो॥

५.पंचमीच्या दिवशी व्रत ते उपांगललिता हो।

अर्घ्यपाद्य पूजने तुजला भवानी स्तविती हो॥

रात्रीच्या समयी करिती जागरण हरिकथा हो।

आनंदे प्रेम ते आले सद्भावे क्रीडता हो॥

६.षष्ठीच्या दिवशी भक्त आनंद वर्तला हो।

घेवुनी दिवट्या हाती हर्षे गोंधळ घातला हो॥

कवडी एक अर्पिता देशी हार मुक्ताफळा हो।

जोगवा मागता प्रसन्न झाली मुक्ताफळा हो॥

७.सप्तमीच्या दिवशी सप्तशृंग गडावरी हो।

तेथे तू नांदसी भोवती पुष्पे नानापरी हो॥

शेवंती, जाईजुई पूजा रेखियली बरवी हो।

भक्त संकटी पडता झेलुनी घेसी वरचेवरी हो॥

८.अष्टमीच्या दिवशी अष्टभुजा नारायणी हो।

सह्याद्री पर्वती उभी पाहिली जगज्जननी हो॥

मन माझे मोहिले, शरण आलो तुज लागुनी हो।

स्तनपान देऊनी सुखी केले अंतःकरणी हो॥

९.नवमीच्या दिवशी नवदिवसांचे पारणे हो।

सप्तशती जप, होम, हवने सद्भक्ती करुनी हो॥

षड्रस अन्ने नैवेद्याशी अर्पियली भोजनी हो।

आचार्य ब्राह्मणा तृप्तत्वा केले कृपेकरुनी हो॥

१०.दशमीच्या दिवशी अंबा निघे सीमोल्लंघनी हो।

सिंहारूढ संबळ, शस्त्रे अंबे त्वा घेऊनी हो॥

शुंभनिशुंभादिक राक्षसा किती मारिसी रणी हो।

विप्र रामदासा आश्रय दिधला चरणी हो॥

आरती झाल्यानंतर देवीला नमस्कार करावा.

१५. मंत्रपुष्पांजली

आरतीनंतर मंत्रपुष्पांजली अर्पण करण्याची परंपरा आहे.

मंत्र:

ॐ राजाधिराजाय प्रसह्य साहिने।

नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे।

स मे कामान् कामकामाय मह्यं।

कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु।

कुबेराय वैश्रवणाय महाराजाय नमः॥

ॐ स्वस्ति।

साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं

वैराज्यं पारमेष्ठ्यं राज्यं महाराज्यमाधिपत्यमयं।

समन्तपर्यायी स्यात् सार्वभौमः सार्वायुषः।

आन्तादापरार्धात् पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया एकराळिति।

तदप्येषः श्लोकोऽभिगीतो मरुतः परिवेष्टारो

मरुतस्यावसन् गृहे।

आविक्षितस्य कामप्रेर्विश्वेदेवाः सभासद इति॥

यानंतर खालील देवी गायत्री मंत्र म्हणावा.

ॐ महालक्ष्म्यै च विद्महे।

विष्णुप्रियायै च धीमहि।

तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात्॥महालक्ष्म्यै, महाकाल्यै, महासरस्वत्यै नमः॥मत्रपुष्पांजली समर्पयामि।

हातातील फुले आणि अक्षता देवीच्या चरणी अर्पण कराव्यात. त्यानंतर देवीला नमस्कार करून तीन प्रदक्षिणा घालाव्यात.

१६. पूजेमध्ये चूक झाल्यास क्षमाप्रार्थना

पूजा करताना मंत्रोच्चारात, विधीमध्ये किंवा कृतीमध्ये काही चूक झाली असेल, तर देवीची क्षमा मागावी.

क्षमाप्रार्थना मंत्र:

मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर।

यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु मे॥यानंतर म्हणावे.आवाहनं न जानामि न जानामि तवार्चनम्।पूजां चैव न जानामि क्षम्यतां परमेश्वर॥

देवीसमोर हात जोडून प्रार्थना करावी की, आपल्या ज्ञानानुसार आणि शक्तीनुसार केलेली पूजा स्वीकारावी.

यानंतर आपल्या परंपरेनुसार पुढीलप्रमाणे समर्पण करावे.

अनेन यथाशक्तिकृत पूजनाख्येन कर्मणा देवताः प्रीयन्ताम्।

तत्सद् ब्रह्मार्पणमस्तु।

तत्सद् जगदम्बार्पणमस्तु॥

शेवटी देवीसमोर नमस्कार करून कुटुंबाच्या सुख, शांती, आरोग्य आणि समृद्धीसाठी प्रार्थना करावी.

१७. नवरात्रात पूजा करताना लक्षात ठेवावयाच्या महत्त्वाच्या गोष्टी

१. पूजा करताना स्वच्छता, श्रद्धा आणि मनाची एकाग्रता राखावी.

२. प्रत्येक मंत्र अचूक म्हणता आला नाही, तरी घाबरून जाऊ नये. शक्य तितक्या श्रद्धेने पूजा करावी.

३. संकल्पातील पंचांगविषयक तपशील संबंधित दिवसाच्या पंचांगानुसार घ्यावेत.

४. कुलदेवीची पूजा आपल्या कुटुंबातील परंपरेनुसार करावी.

५. अखंड दीपप्रज्वलन करताना सुरक्षिततेला प्राधान्य द्यावे.

६. अभिषेक करताना मूर्तीच्या साहित्याची काळजी घ्यावी.

७. विस्तृत पूजा करणे शक्य नसल्यास आपल्या यथाशक्तीनुसार देवीचे स्मरण, मंत्रजप आणि साधी पूजा करावी.

८. घरातील परंपरेनुसार उपवास, नैवेद्य, आरती आणि इतर धार्मिक विधी करावेत.

९. मंत्रांचे उच्चार, संकल्प आणि विशेष धार्मिक विधी याबाबत शंका असल्यास जाणकार गुरुजींचे मार्गदर्शन घ्यावे.

निष्कर्ष :नवरात्र हा केवळ धार्मिक विधींचा उत्सव नसून श्रद्धा, भक्ती, संयम आणि सकारात्मकतेचा संदेश देणारा पवित्र काळ आहे. घटस्थापना, देवीपूजन, श्रीसूक्त पठण, अखंड दीपप्रज्वलन आणि नवदुर्गांची आराधना या माध्यमातून भाविक आदिशक्तीचे स्मरण करतात.

पूजा मोठी असो किंवा साधी, ती श्रद्धेने आणि आपल्या क्षमतेनुसार करणे महत्त्वाचे आहे. आपल्या कुटुंबाची परंपरा जपत देवीची उपासना करावी आणि सर्वांच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करावी.

॥ जय माता दी ॥

॥ श्री महालक्ष्मी, महाकाली आणि महासरस्वती मातेचा विजय असो ॥

मूळ माहिती व मार्गदर्शन: श्री. प्रसाद गणेश भुजंग

संपर्क: ९४२२२७१२९८वेबसाईटवर प्रसिद्ध करण्यापूर्वी दोन गोष्टी लक्षात घ्या:

लेखात श्रीसूक्ताचे सर्व १६ मंत्र समाविष्ट केले आहेत. मात्र, मंत्रपुष्पांजली, संकल्प आणि काही वैदिक मंत्रांच्या पाठात परंपरेनुसार किंवा उपलब्ध पाठांनुसार फरक असू शकतो. अंतिम प्रकाशनापूर्वी जाणकार गुरुजींकडून त्यांची पडताळणी करून घेणे योग्य ठरेल.

संकल्पामध्ये दिलेली तारीख, तिथी, संवत्सर आणि ग्रहस्थिती दरवर्षी बदलू शकतात. त्यामुळे हा भाग संबंधित वर्षाच्या पंचांगानुसार अद्ययावत करावा.